ΕΝΟΤΗΤΑ Γ:
Πόλεις και Κατοικία

Τη στιγμή που η πρόσβαση σε προσιτή και αξιοπρεπή στέγη δυσκολεύει για όλο και μεγαλύτερα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας, ο τομέας της κατοικίας γίνεται αντικείμενο εκτεταμένων παρεμβάσεων ενεργειακής αναβάθμισης. Βασικός στόχος, η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, καθώς οι κατοικίες ευθύνονται για το 35% των εκπομπών αερίου του θερμοκηπίου. Με το 55% των κατοικιών στην Ελλάδα να έχουν κατασκευαστεί πριν την εφαρμογή οποιουδήποτε κανονισμού θερμομόνωσης κτιρίων, οι δυνατότητες (και η ανάγκη) μείωσης των εκπομπών αυτών είναι ιδιαίτερα μεγάλες.

Πέραν της μείωσης των εκπομπών, τα προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης δίνουν στην ελληνική κοινωνία την ευκαιρία να προστατευτεί από την ενεργειακή φτώχεια, η οποία ιδιαίτερα κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης έλαβε τεράστιες διαστάσεις, ενώ διογκώθηκε ξανά εξαιτίας της ενεργειακής κρίσης των τελευταίων ετών. Το 2022, το 18,7% του πληθυσμού, δήλωσε ότι αδυνατεί να διατηρήσει την κατοικία του επαρκώς ζεστή, με το πρόβλημα να υπερδιπλασιάζεται (38,9%) στα πιο φτωχά νοικοκυριά.

Την ίδια στιγμή, ο κλάδος της κατοικίας στην Ελλάδα διέρχεται από σημαντικότατες μεταλλαγές, που θέτουν εν αμφιβόλω τη δυνατότητα μεγάλου μεριδίου της ελληνικής κοινωνίας να εξασφαλίσει μια επαρκή ποιοτικά στέγη, χωρίς να εκτεθεί σε επιπλέον κίνδυνο φτωχοποίησης. Χαρακτηριστικά, ο ελληνικός πληθυσμός έχει το υψηλότερο ποσοστό υπερβολικής επιβάρυνσης λόγω στεγαστικού κόστους σε όλη την Ευρώπη, με σχεδόν 80% όσων μένουν στο ενοίκιο να ξοδεύουν πάνω από 40% τους εισοδήματός τους για να καλύψουν αυτή τη βασική ανάγκη, ενώ για το σύνολο του πληθυσμού το ποσοστό πέφτει κάτω από το 35%, παραμένοντας ωστόσο στην πρώτη θέση μεταξύ των χωρών της Ευρώπης.

Την περίοδο 2011-2021 στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκαν περίπου 140.000 ενεργειακές αναβαθμίσεις κατοικιών, με το μεγαλύτερο μέρος τους να οδηγούν σε εξοικονόμηση ενέργειας μικρότερη του 30%. Οι στόχοι ενεργειακής αναβάθμισης του οικιστικού αποθέματος ανεβαίνουν στην αναθεωρημένη έκδοση του ΕΣΕΚ: μέχρι το 2030 θα πρέπει να έχει αναβαθμιστεί ενεργειακά το 19% των κτιρίων κατοικίας (43% μέχρι το 2050), που σημαίνει ότι χρειάζεται να ανακαινίζονται 50-70 χιλιάδες κατοικίες κάθε έτος.

Βέβαια, παρά την αυξημένη του φιλοδοξία, οι στόχοι του αναθεωρημένου ΕΣΕΚ συνεχίζουν να υπολείπονται, συγκριτικά με αναλύσεις που τοποθετούν τον πήχη μιας ουσιαστικής συμβολής του οικιστικού τομέα στην ανάσχεση της κλιματικής κρίσης αρκετά ψηλότερα. Πιο συγκεκριμένα, για να καταφέρουμε να έχουμε ένα κτιριακό απόθεμα με μηδενικές εκπομπές μέχρι το 2050, θα πρέπει να αναβαθμίζονται ενεργειακά 120-150 χιλιάδες κατοικίες κάθε έτος, με τη συντριπτική πλειονότητα (70%) των ανακαινίσεων να πρέπει να οδηγεί σε εξοικονόμηση ενέργειας πάνω από 60% και οι υπόλοιπες σε εξοικονόμηση 30-60%.

Αναγνωρίζοντας την ανάγκη για επιτάχυνση αυτών των παρεμβάσεων τα επόμενα χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση προχώρησε την τελευταία πενταετία σε αναθεώρηση των σχετικών Οδηγιών, τη σύνταξη σειράς κατευθυντήριων κειμένων και τη δημιουργία χρηματοδοτικών ευκαιριών. Βασικό βήμα, η ανακοίνωση “Κύμα Ανακαινίσεων” τον Οκτώβριο του 2020, με την οποία η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλούσε το σύνολο των ευρωπαϊκών θεσμών και των αρμόδιων αρχών στα Κράτη Μέλη, σε διάλογο για τη σύνταξη σχετικής στρατηγικής. Κεφαλαιώδους σημασίας, ήταν και η προτεραιοποίηση “πράσινων” έργων μέσω του New Generation EU, ενώ στα τέλη του 2023 αναθεωρήθηκαν οι Οδηγίες για την Ενεργειακή Απόδοση και για την Ενεργειακή Απόδοση Κτιρίων, στο πλαίσιο της προσπάθειας επίτευξης των στόχων που θέτει η δέσμη Fit55 της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας.

Ωστόσο οι προκλήσεις την επόμενη 5ετία είναι πολλές και χρειάζεται στοχευμένη προσπάθεια, ώστε να μη χαθεί η πιθανότατα τελευταία ευκαιρία που έχουμε, για μια ουσιαστική παρέμβαση στον κλάδο της κατοικίας που: θα καταφέρει να μειώσει σημαντικά τις εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου, να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο πρωτίστως όσων ζουν σε συνθήκες ενεργειακής φτώχειας και να διασφαλίσει ότι η αγορά κατοικίας δε θα συνεχίσει να λειτουργεί ως μέσο άμβλυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων.

Για να γίνει αυτό χρειάζεται:

• Τη στενή και ουσιαστική παρακολούθηση όλων των προγραμμάτων ενεργειακής αναβάθμισης κτιρίων, η οποία θα συμπεριλάβει, πέρα από τους δείκτες ενεργειακής απόδοσης, δείκτες που θα καταγράφουν και τον κοινωνικό αντίκτυπο αυτών των έργων, τόσο από την πλευρά της ενεργειακής φτώχειας, όσο και από εκείνη της πρόσβασης σε οικονομικά προσιτή στέγη.
  
  
• Την αύξηση τόσο του αριθμού, όσο και του βάθους των ενεργειακών αναβαθμίσεων στις κατοικίες.
  
  
• Την προτεραιοποίηση των χειρότερων κτιρίων και όσων ζουν σε συνθήκες ενεργειακής φτώχειας για την υλοποίηση έργων ενεργειακής αναβάθμισης.
  
  
• Τη δημιουργία κινήτρων για την αύξηση των έργων ενεργειακής αναβάθμισης στον κλάδο των μακροχρόνιων μισθώσεων και σε επίπεδο κτιρίου και όχι διαμερίσματος.
  
  
• Την αύξηση της επιχορήγησης των έργων ενεργειακής αναβάθμισης στις οικονομικά πιο αδύναμες ομάδες του πληθυσμού, ενδεχομένως καλύπτοντας το 100% σε πολλές περιπτώσεις.
  
  
• Την υποστήριξη, ιδιαίτερα των πιο αδύναμων οικονομικά, στα αρχικά στάδια των έργων ενεργειακής αναβάθμισης, τόσο για τη σύνταξη των αιτήσεων, όσο και για την κάλυψη των αρχικών εξόδων, που πολλές φορές λειτουργούν ως φραγμός για την ενεργειακή αναβάθμιση της κατοικίας τους.
  
  
• Τη σύνδεση των έργων ενεργειακής αναβάθμισης με όρους που θα προστατεύουν το δικαίωμα στην κατοικία για το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας.
  
  
• Την ενίσχυση του ρόλου του δημοσίου και των αρμόδιων αρχών στον έλεγχο και τη διαχείριση όλων αυτών των προγραμμάτων.
  
  
• Την αξιοποίηση της ευκαιρίας που δίνουν οι ενεργειακές αναβαθμίσεις για τη δημιουργία αποθέματος κοινωνικής κατοικίας, με σαφείς προϋποθέσεις και κριτήρια που θα ορίζουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις ιδιοκτητών και ενοικιαστών, όπως και τους μηχανισμούς επίλυσης διαφορών μεταξύ τους.
  
  
• Την υποστήριξη της δραστηριοποίησης του μη κερδοσκοπικού τομέα στον κλάδο της κατοικίας και τις ενεργειακές αναβαθμίσεις.
  
  
• Την ενίσχυση του ρόλου των Δήμων στη διαχείριση και τον έλεγχο αυτων των παρεμβάσεων.
  
  
• Την αξιολόγηση των δυνατοτήτων των τεχνικών υπηρεσιών των Δήμων για την πρακτική συμμετοχή τους στην υλοποίηση αυτών των παρεμβάσεων.
  
  
• Τη διασφάλιση ότι η επέκταση του εμπορίου ρύπων στις κατοικίες από το 2027, δε θα ενισχύσει περαιτέρω τις ανισότητες στην κατοικία και ότι το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα θα αξιοποιηθεί εξ ολοκλήρου για την άμβλυνση των υπαρχόντων ανισοτήτων.
  
  
• Tην εκπαίδευση των ανθρώπων του κατασκευαστικού κλάδου πάνω στις νέες ανάγκες σχεδιασμού, κατασκευής και ανακαίνισης κτιρίων.
  
  
• Την αναγνώριση ότι οι ανάγκες του οικιστικού αποθέματος στην Ελλάδα δεν περιορίζονται στο ζήτημα της ενεργειακής απόδοσης αλλά συμπεριλαμβάνουν κρίσιμα ζητήματα, όπως: στατικότητα, προσβασιμότητα, κυκλική οικονομία, ήπια κινητικότητα και αστικό πράσινο.
  
  
• Την προσέγγιση του ζητήματος της κατοικίας στην εποχή της πράσινης μετάβασης εντός μιας εθνικής στρατηγικής, η οποία θα λάβει την αντίστοιχη μακροχρόνια πολιτική δέσμευση και υποστήριξη και θα προκύπτει ως αποτέλεσμα μιας συνεχούς διαδικασίας διαβούλευσης μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων πλευρών.