ΕΝΟΤΗΤΑ B:
Αγροδιατροφή και Βιοποικιλότητα
Κεφάλαιο 4
Αγροδιατροφή και Κλιματική Κρίση
Βασικά Σημεία
- Η αγροτική παραγωγή και η κλιματική κρίση βρίσκονται σε φαύλο κύκλο καταστροφής – Το παράδειγμα της Θεσσαλίας
- Η δίκαιη, βιώσιμη και ανθεκτική γεωργία με βάση τα νέα κλιματικά δεδομένα και έμφαση στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας και την προστασία της βιοποικιλότητας είναι μονόδρομος για την παραγωγή τροφής και την αναχαίτιση της επιδείνωσης της κλιματικής κρίσης.
- Η δίκαιη μετάβαση των αγροτικών και διατροφικών μας μοντέλων, εξίσου εφικτή όσο και απαραίτητη, μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από στενή συνεργασία με τους αγρότες.
Η Μεγάλη Εικόνα - Εντατικό βιομηχανικό μοντέλο γεωργίας και κλιματική κρίση: φαύλος κύκλος καταστροφής - Το παράδειγμα της Θεσσαλίας
Η ελληνική γεωργία, όπως εφαρμόζεται σήμερα στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας, βασίζεται στο μοντέλο εντατικής, βιομηχανικής γεωργίας, εξαρτάται από επιδοτήσεις, πανάκριβες εισαγόμενες χημικές εισροές, μονοκαλλιέργειες και ρυπογόνα ορυκτά καύσιμα. Αυτό το μοντέλο είναι υψηλού ρίσκου, καταρρέει σε κάθε εξωτερική αναταραχή και είναι εντελώς ευάλωτο στη νέα κλιματική πραγματικότητα. Ταυτόχρονα η εντατική, βιομηχανική γεωργία ενισχύει την κατάρρευση της βιοποικιλότητας και συμβάλλει στην επιδείνωση της κλιματικής κρίσης. Σε μια φράση: η αγροτική παραγωγή και η κλιματική κρίση βρίσκονται σε φαύλο κύκλο εξάρτησης, ευαλωτότητας και καταστροφής.
Αυτόν τον φαύλο κύκλο τον βιώσαμε προσφατα στη Θεσσαλία, κατεξοχήν αγροτική περιοχή όπου κυριαρχεί η εντατική βιομηχανική γεωργία και όπου τον Σεπτέμβριο 2023 οι εκτεταμένες πλημμύρες από τις ακραίες κακοκαιρίες Daniel και Elias έπληξαν τον παραγωγικό και κοινωνικό ιστό της περιοχής. Οι δύο αυτές κακοκαιρίες, αποτέλεσμα της επιδεινούμενης κλιματικής κρίσης για την αναχαίτιση της οποίας δεν έχει παρθεί κανένα ουσιαστικό πολιτικό μέτρο, έβαλαν σε κίνδυνο τη ζωή και την υγεία χιλιάδων ανθρώπων, προκάλεσαν θανάτους, καταστροφές σε εκατοντάδες σπίτια, κτίρια και υποδομές σε πολλές πόλεις και χωριά της περιοχής και είχαν σοβαρότατες επιπτώσεις στις σοδειές, τις αποθήκες, τα εδάφη, τα μηχανήματα και γενικότερα την αγροτική παραγωγή της περιοχής.
Τα εδάφη της περιοχής, έπειτα από δεκαετίες εντατικής καλλιέργειας χωρίς εναλλαγές και δεκαετίες μαζικής και αλόγιστης χρήσης χημικών, παρουσίαζαν σημάδια εξάντλησης με αποτέλεσμα να χρειάζονται όλο και μεγαλύτερες ποσότητες πανάκριβων εισαγόμενων και ρυπογόνων λιπασμάτων των οποίων η παρασκευή βασίζεται στα ορυκτά καύσιμα. Όσον αφορά τον υδροφόρο ορίζοντα, που μετά το πέρασμα των δύο διαδοχικών κακοκαιριών υπερκορέσθηκε, βρισκόταν πριν τις κακοκαιρίες στα όρια της εξάντλησης!
Σήμερα, που γνωρίζουμε ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα θα είναι όλο και πιο συχνά και έντονα και ότι ο αγροδιατροφικός τομέας είναι κλειδί για την επιδείνωση ή αναχαίτιση της κλιματικής κρίσης, πλέον η γεωργική παραγωγή πρέπει να αποτελέσει πολιτική προτεραιότητα και να στραφεί επειγόντως σε μοντέλο βιώσιμης, δίκαιης και ανθεκτικής γεωργίας με βάση τα νέα κλιματικά δεδομένα.
Ξεκινώντας από την αναγέννηση των πληγεισών περιοχών (όπως ο θεσσαλικός κάμπος) και τη σταδιακή επέκταση σε ολόκληρη τη χώρα ενος βιώσιμου αγροτικού μοντέλου, η ελληνική γεωργία πρέπει να ξαναβρεί τη θέση που της αναλογεί, τόσο ως προς τη σημασία της για την οικονομική δραστηριότητα της χώρας, όσο και για τη ζωή μας και την ευημερία μας εν μέσω της κλιματικής κρίσης.
Δίκαιη, βιώσιμη και ανθεκτική γεωργία: Μονόδρομος για την παραγωγή τροφής και την αναχαίτιση της επιδείνωσης της κλιματικής κρίσης.
Το νέο παραγωγικό μοντέλο πρέπει να έχει δύο επείγουσες και απολύτως επίκαιρες προτεραιότητες: ενίσχυση της ανθεκτικότητας και προστασία της βιοποικιλότητας.
Ανθεκτικότητα σημαίνει αύξηση της ικανότητας του αγροδιατροφικού μας συστήματος να αντέχει στις δραστικές αλλαγές που προκαλούνται από τις εξωτερικές συνθήκες και να ανακτά τις δυνάμεις του τάχιστα. Είναι το αντίθετο από την ευαλωτότητα. Η ανθεκτικότητα των αγροτικών συστημάτων μπορεί να επιτευχθεί εφαρμόζοντας πρακτικές που φροντίζουν το έδαφος και που εξασφαλίζουν βιολογική ποικιλότητα στο επίπεδο των ειδών εντός του αγροτικού οικοσυστήματος.
Η βιοποικιλότητα είναι κλειδί για τις υπηρεσίες που μπορεί να προσφέρει ένα οικοσύστημα, όπως η φυτοπροστασία, η επικονίαση, η ανακύκληση των θρεπτικών ουσιών, και η προσαρμογή στις κλιματικές συνθήκες. Κανένα σύστημα δεν μπορεί να είναι λειτουργικό και υγιές χωρίς βιοποικιλότητα.
Η εκπόνηση και η εφαρμογή ενός τέτοιου μοντέλου δεν είναι απλώς ρεαλιστική, είναι μονόδρομος εάν θέλουμε να θωρακιστεί η ελληνική γεωργία και να εξασφαλίζει επαρκή, θρεπτική τροφή, σε προσιτές τιμές για όλους, αξιοπρεπές σταθερό εισόδημα στους παραγωγούς και διατροφική κυριαρχία στη χώρα, ειδικά σε περιόδους κρίσεων όπως οι σημερινές.
Κίνητρα και ουσιαστική στήριξη σε παραγωγούς - Ενδεικτικά μέτρα και προτεινόμενες πρακτικές
Κατανάλωση τροφής και επίτευξη στόχου 1,5oC - Πώς;
Συνεργασία και ενεργή συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας
Η τοπική κοινωνία πρέπει να έχει κεντρικό ρόλο στην αναζήτηση και εφαρμογή των κατάλληλων λύσεων που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της, στα πλαίσια της αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης και της εφαρμογής ενός βιώσιμου αγροτικού μοντέλου. Απαιτείται επίσης στενή συνεργασία με παραγωγούς και ομάδες που ήδη εφαρμόζουν αγροοικολογικές πρακτικές στα αγροκτήματά τους και έχουν εμπειρία από τα οφέλη και πλεονεκτήματα, με περιβαλλοντικές οργανώσεις που έχουν στο επίκεντρο της δράσης τους το κλίμα και τη γεωργία, και αγρο-επιστήμονες που έχουν γνώση και εμπειρία σε αγροοικολογικές μεθόδους ανθεκτικότητας και προστασίας κλίματος και βιοποικιλότητας, και μπορούν να συμβάλλουν στη δημιουργία ενός νέου παραγωγικού μοντέλου για την Ελλάδα.
Η ενίσχυση της κοινωνικής αλληλεγγύης και της ενεργοποίησης των τοπικών κοινοτήτων, ο σεβασμός στην ανεξαρτησία και το κύρος των επιστημονικών φορέων, η διαρκής και αποτελεσματική παρακολούθηση των ολοένα και ταχύτερα μεταβαλλόμενων κλιματικών δεδομένων και των κρίσιμων οικολογικών παραμέτρων, και ο σωστός και συμπεριληπτικός σχεδιασμός με βάση τα βέλτιστα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα είναι θεμέλια αποτελεσματικής αντιμετώπισης της νέας κλιματικής πραγματικότητας και της βιωσιμότητας της αγροτικής παραγωγής προς όφελος των ανθρώπων και του περιβάλλοντος.
Έλενα Δανάλη, Υπεύθυνη Εκστρατείας για τη Βιώσιμη Γεωργία, ελληνικό γραφείο της Greenpeace
Κεφάλαιο 5
Βιοποικιλότητα και Κλιματική Κρίση
Βασικά Σημεία
- Παρά τις βαρύγδουπες συμφωνίες σε παγκόσμιο και ευρωπαϊκό επίπεδο, και τις πομπώδεις ανακοινώσεις από την ελληνική κυβέρνηση για περιβαλλοντική πολιτική, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πως δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την κοινωνικοοικολογική κρίση, με τα ίδια εργαλεία που την δημιουργούν.
- Η καταστροφή της βιοποικιλότητας αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα, το φαγητό, την υγεία και τον πολιτισμό μας. Η προστασία της βιοποικιλότητας και η αποκατάσταση των οικοσυστημάτων δεν πρέπει να θεωρείται απλώς ένα οικολογικό ζήτημα για μια χούφτα ακτιβιστές, αλλά ένα κοινωνικοοικολογικό, πολιτικό, συλλογικό και συμπεριληπτικό ζήτημα.
- Στην Ελλάδα, οι επί σειρά ετών, διακομματικές καταστροφικές “περιβαλλοντικές” και αναπτυξιακές πολιτικές δεν αποσυνδέουν απλώς τον άνθρωπο από τη φύση, αλλά αφήνουν πίσω τους κυριολεκτικά καμμένη Γη εν μέσω πρωτοφανή καύσωνα και ξηρασίας, και ολόκληρα εκτάρια γεωργικής ή δασικής γης κάτω από το νερό.
Η βιοποικιλότητα είναι αυτοποιητική, με άλλα λόγια είναι η ίδια η ζωή: δημιουργική, αυτοδιαμορφωτική, αλληλέγγυα, εξελικτική και δυναμική. Με τη βιοποικιλότητα να περιλαμβάνει τόσο μεγάλο εύρος οργανισμών, οικοσυστημάτων και γονιδίων, είναι αδύνατον να την κατανοήσουμε πλήρως, ειδικά αν σκεφτεί κανείς το γεγονός ότι γνωρίζουμε μόνο το 20% των ειδών της Γης. Ο άνθρωπος εξαρτάται από τα υγιή οικοσυστήματα για την ύπαρξή του. Δεν είναι υπερβολή να δεχτούμε πως η κλιματική κρίση και η καταστροφή της βιοποικιλότητας στην πραγματικότητα σημαίνουν πως η ίδια η ζωή βρίσκεται σε κίνδυνο. Η απώλεια της βιοποικιλότητας είναι αντικείμενο επιστημονικής έρευνας και πολιτικής διαβούλευσης στη διεθνή σκηνή για πάνω από μισό αιώνα, ενώ πολιτισμοί και λαοί μακριά από την Δύση γνωρίζουν εδώ και χιλιετίες πως να ζουν σε αρμονία με τη Γη. Σήμερα, η συσσώρευση πλούτου και γης στα χέρια του 1% του παγκόσμιου ανθρώπινου πληθυσμού και η συνεχής τροφοδότηση του μεταβολισμού του καπιταλισμού έχει μεταμορφώσει βαθιά ένα μεγάλο μέρος της Γης, οδηγώντας σε πρωτοφανή ρυθμό απώλειας βιοποικιλότητας: ζούμε την 6η μαζική εξαφάνιση της ζωής από τον πλανήτη.
Από το 2000 και μετά, η παγκόσμια συζήτηση για την βιοποικιλότητα, συμπεριλαμβανομένης της Ατζέντας 2030 για την Αειφόρο Ανάπτυξη και της Σύμβασης για τη Βιοποικιλότητα Κουνμινγκ-Μόντρεαλ (2022), δεν περιλαμβάνουν αναφορές στις καταστροφικές επιπτώσεις των οικονομικών και αναπτυξιακών στρατηγικών στη βιοποικιλότητα, το κλίμα και τον άνθρωπο. Ως επί το πλείστον, διακρίνονται ψευδείς λύσεις όπως οι “πιστώσεις βιοποικιλότητας”, συνεχίζοντας ακάθεκτα μια απεριόριστη καπιταλιστική ανάπτυξη πέρα από τα πλανητικά όρια. Η αυτοποιητική αξία της βιοποικιλότητας ως θεμέλιο της ζωής και του ανθρώπινου πολιτισμού βρίσκεται θαμμένη κάτω από υποσχέσεις πως μπορούμε να συνεχίσουμε στον μονοπάτι που με μανία σκάβουμε – αρκεί να βάψουμε την ανάπτυξη πράσινη. Οφείλουμε να αλλάξουμε τον τρόπο λειτουργίας αυτών των χώρων και να φέρουμε στο προσκήνιο τους συστημικούς και ιστορικούς παράγοντες που διαιωνίζουν τις περιβαλλοντικές κρίσεις, συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, της αποικιοκρατίας, του ρατσισμού, της πατριαρχίας και του διαρκώς διευρυνόμενου οικονομικού συστήματος.
Η “πράσινη” Ευρώπη
- Ευρωεκλογές: Η Πράσινη Συμφωνία πρέπει να ενισχυθεί με ένα κοινωνικό σύμφωνο, τοποθετώντας την οικολογία ως έναν σύμμαχο των πολιτών για την οικονομική, κοινωνική και περιβαλλοντική κρίση. Οι επερχόμενες Ευρωεκλογές, δημοσκοπικά προς το παρόν δείχνουν την άνοδο συντηρητικών και (άκρο-)δεξιών φωνών σε όλη την Ευρώπη. Για την Ελλάδα, είναι μια ευκαιρία να σταλούν στο Ευρωκοινοβούλιο πολιτικές και οικονομικές θέσεις που τοποθετούν τον άνθρωπο, την διαθεματική, κοινωνική και περιβαλλοντική δικαιοσύνη, τη δημοκρατική διαχείριση κοινών αγαθών και την δίκαιη ενεργειακή μετάβαση στο κέντρο των αποφάσεων για την επόμενη πενταετία.
- Αποκατάσταση της φύσης: Η απροσδόκητη, παραπλανητική και σαφώς πολιτικά υποκινούμενη αλλαγή της θέσης της Ουγγαρίας (25/3/2024) στο Συμβούλιο της Ευρώπης, έμεινε αδιαμφισβήτητη από τις χώρες που ήδη απείχαν ή ήταν αντίθετες στη νομοθεσία για την αποκατάσταση της φύσης (Ολλανδία, Σουηδία, Πολωνία, Φινλανδία, Βέλγιο, Αυστρία και Ιταλία). Το νέο αδιέξοδο σχετικά με τη νομοθεσία, που αποτελεί βασικό πυλώνα της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και στοχεύει στην αποκατάσταση του 30% των υποβαθμισμένων περιοχών της ΕΕ έως το 2030 και τελικά όλων των οικοσυστημάτων που χρήζουν αποκατάστασης έως το 2050, είναι σε πλήρη αντίθεση με την επιστημονική συναίνεση, την θέση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και τον πολιτών. Η Βελγική προεδρία οφείλει να εργαστεί επειγόντως για την άρση του αδιεξόδου και την διασφάλιση της έγκρισης της νομοθεσίας πριν το καλοκαίρι.
- Επαρκής χρηματοδότηση: Οι χρηματοδοτήσεις για τη βιοποικιλότητα οφείλουν να αυξηθούν σημαντικά. Η επίτευξη των Ευρωπαϊκών στόχων μέχρι το 2030 απαιτεί τουλάχιστον 19 δισ. ευρώ ετησίως σε επιπλέον δαπάνες. Από τα ~282 δις ευρώ που προβλέπει το Ταμείο Ανάκαμψης σε επιχορηγήσεις και δάνεια για πράσινες επενδύσεις, λιγότερο από 1% προβλέπεται για την προστασία και αποκατάσταση της βιοποικιλότητας. Απαιτούμε να προβλεφθούν επαρκείς πόροι για την φύση και τα οικοσυστήματα, με αφετηρία τις διαπραγματεύσεις για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο που θα ξεκινήσουν μέσα στο 2025.